Józef Klemens Piłsudski, pseudonimy Wiktor, Mieczysław
(1867-1935), działacz niepodległościowy, polityk, mąż stanu,
marszałek. Pochodził z niezamożnej rodziny ziemiańskiej o
starych tradycjach niepodległościowych. 1886 wysłany na studia
medyczne do Charkowa, prowadził działalność rewolucyjną i
niepodległościową wśród studentów. Przypadkowo zamieszany w
przygotowanie zamachu na cara Aleksandra III, aresztowany w Wilnie
1887 i zesłany na Syberię, gdzie przebywał w latach 1888-1892.
Po powrocie wstąpił do organizującej się Polskiej
Partii Socjalistycznej (PPS) i od 1893 został członkiem
Centralnego Komitetu Robotniczego (CKR) oraz redaktorem naczelnym
Robotnika. 1900 ponownie aresztowany po odkryciu redakcji pisma,
pozorował chorobę psychiczną i w 1901 udało mu się zbiec ze
szpitala w Petersburgu.
W czasie wojny japońsko-rosyjskiej (1904-1905) udał się
do Japonii z propozycją wywołania powstania w Królestwie w zamian
za pomoc finansową dla strony polskiej. W latach 1905-1908 kierował
Organizacją Bojową PPS, która przeprowadziła wiele udanych akcji
przeciwko zaborcom rosyjskim. Po rozłamie w PPS (1906) objął
przywództwo PPS-Frakcji Rewolucyjnej. Ze względu na trudności w
prowadzeniu działalności konspiracyjnej w zaborze rosyjskim przeniósł
się do Galicji. Działając w PPS reprezentował kierunek niepodległościowy,
wykazywał nieufność do rewolucjonistów rosyjskich i nie widział
możliwości współpracy z nimi. W sprawie niepodległości Polski
reprezentował kierunek proaustriacki, liczył na odbudowę państwa
polskiego przy pomocy Austro-Węgier. 1906 prowadził rozmowy z
komendantem korpusu w Przemyślu w sprawie zgody na działalność
polskich organizacji o charakterze antyrosyjskim, w zamian za działalność
sabotażowo-dywersyjną i szpiegowską w zaborze rosyjskim. Jego
propozycja nie wzbudziła zainteresowania Austriaków.
W 1908 r. wykorzystując kryzys międzynarodowy wywołany
aneksją Bośni i Hercegowiny polecił K. Sosnkowskiemu utworzenie
tajnego Związku Walki Czynnej. 1910 na bazie Związku powołano
organizacje o charakterze paramilitarnym: Związek Strzelecki we
Lwowie z W. Sikorskim i Towarzystwo Strzeleckie w Krakowie, którego
przewodnictwo objął osobiście. Z myślą o zapewnieniu
materialnych podstaw działania tym organizacjom, w 1912 na zjeździe
w Zakopanem powołał do życia Polski Skarb Wojskowy. W tym samym
roku został komendantem wojskowym Komisji Tymczasowej
Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (KTSSN).
Po wybuchu I wojny światowej ogłosił mobilizację
oddziałów strzeleckich. Utworzona w Krakowie kompania kadrowa
przekroczyła granicę z Królestwem w dniu 6 VIII 1914. Wobec braku
poparcia ze strony mieszkańców zaboru rosyjskiego próba
wzniecenia powstania nie powiodła się. Austriacy zażądali
wcielenia strzelców do armii austriackiej.
Wojciech Kossak,
"Józef Piłsudski na Kasztance", 1928 r.
W październiku 1914 r. polecił utworzenie na ziemiach
zaboru rosyjskiego Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). W wyniku
akcji dyplomatycznej posłów polskich w Wiedniu oraz działalności
Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN) władze austriackie wyraziły
zgodę na organizację Legionów Polskich. Objął dowództwo 1 Pułku
Legionów, przemianowanego później na 1 Brygadę Legionów, która
brała udział w szeregu bitew na froncie galicyjskim. We wrześniu
1916 - wobec braku zainteresowania sprawami Polski ze strony państw
centralnych - podał się do dymisji. Po ogłoszeniu Aktu 5
listopada mianowany szefem departamentu wojskowego Tymczasowej Rady
Stanu (1916-1917). Wobec nieuchronności klęski państw centralnych
sprowokował tzw. kryzys przysięgowy, za co został osadzony przez
Niemców w więzieniu magdeburskim w lipcu 1917.
Powrócił do Warszawy 10 XI 1918, w dniu 11 XI Rada
Regencyjna przekazała mu władzę wojskową. Powołany w dniu 22 XI
1918 przez rząd J. Moraczewskiego (powstały 18 XI) na urząd
Tymczasowego Naczelnika Państwa. W styczniu 1919 wybrany przez Sejm
Ustawodawczy na Naczelnika Państwa.
Dążąc do odbudowy państwa polskiego prowadził wojnę
z bolszewicką Rosją 1919-1920, zakończoną korzystnym dla Polski
pokojem ryskim (1921). W czasie wojny dał się poznać jako doskonały
strateg, przygotowując plan i przeprowadzając udaną Bitwę
Warszawską, która miała decydujące znaczenie dla wyniku wojny. W
1919 z jego inspiracji generał L. Żeligowski zajął Wilno. Nie
zrealizował planów odbudowy Ukrainy i Białorusi sprzymierzonych z
Polską. W marcu 1920 mianowany marszałkiem, do grudnia 1922
piastował godność Naczelnika Państwa i Naczelnika Wojska
Polskiego. Uchwalona w 1921 Konstytucja marcowa nie przewidywała
tych stanowisk. W grudniu 1922 zrezygnował z ubiegania się o
prezydenturę. Pozostał na stanowisku ministra wojny i generalnego
inspektora sił zbrojnych do czerwca 1923. Po zabójstwie prezydenta
G. Narutowicza i utworzeniu rządów Chjeno-Piasta zrezygnował ze
wszystkich stanowisk i wycofał się z życia politycznego.
W 1926 r. po odrzuceniu przez prezydenta S.
Wojciechowskiego propozycji utworzenia rządu z A. Skrzyńskim jako
premierem, dokonał zamachu wojskowego (przewrót majowy). Odrzucił
proponowaną mu prezydenturę, w nowym rządzie formalnie sprawował
funkcję ministra wojny i generalnego inspektora sił zbrojnych. W
latach 1926-1928 i 1930 był dwukrotnie premierem.
Pod hasłami zwalczania "sejmowładztwa" i
"partyjniactwa" oraz "sanacji życia
politycznego" zwalczał opozycję. Doprowadził m.in. do
rozbicia Centrolewu i procesu brzeskiego, co zapewniło zdecydowane
zwycięstwo Bezpartyjnemu Blokowi Współpracy z Rządem w wyborach
1930. Opracowana pod wpływem zgrupowanych wokół niego sił
politycznych Konstytucja kwietniowa (1935) znacznie zwiększała
uprawnienia prezydenta i rządu. Dążył do stworzenia systemu
bezpieczeństwa państwa poprzez zawarcie dwustronnych umów o
nieagresji z ZSRR (1932) i Niemcami (1934). Szukał możliwości
zawarcia trwałych sojuszy z Francją i Anglią. 1932 z uwagi na
pogarszający się stan zdrowia prowadzenie polityki zagranicznej
powierzył J. Beckowi, sprawy krajowe W. Sławkowi. Pochowany został
w krypcie zasłużonych na Wawelu. Po śmierci Piłsudskiego na
czele obozu sanacji stanął jego najbliższy, długoletni
przyjaciel i współpracownik, E. Rydz-Śmigły. Autor Pism
zbiorowych (1937).
Opracował:
Robert Janusz wicehrabia Czekański
Kanclerz Księstwa Sarmacji
Powrót
|
